10/07/2026
Ne 6 Maj 1959, mbi çështjen e pellazgëve, si paraardhës të tejlashtë të popullit tonë, Enveri tha :
"Çështja e popujve dhe e kulturave më të lashta, duke përfshirë edhe pellazgët, është studiuar nga historianë e dijetarë të ndryshëm, të cilët kanë pasur si qëllim të zbulojnë se si ka ardhur qytetërimi në botë. Në pikëpamjet e tyre ka rivalitete të ndryshme, duke synuar që grupe popujsh t'i vënë mbi të tjerët. Në përgjithësi ka ekzistuar pikpamja se në zhvillimin e kulturës kanë predominuar grupet më të mëdhenj, si kinezët, indianët, gjermanët, sllavët. Helenizmin e kanë mbrojtur të gjithë, kulturën e tij e kanë nxjerrë më të vjetër e më të përparuar, që i ka dhënë shkëlqim botës. Në bazë të këtyre tezave për popujt e tjerë është vënë një mur.
Megjithatë, sipas atyre që njihen si shkruesit e historisë së helenizmit, ndërmjet tyre është edhe Homeri, del se para helenëve kanë ekzistuar popuj të tjerë më të vjetër, një nga të cilët janë pellazgët.
Është fakt që pellazgët kanë ekzistuar, por asnjeri nuk është thelluar në këtë çështje nga pikëpamja arkeologjike dhe e gjuhës. Patriotët e shkrimtaret tanë si Naimi etj., disa historianë gjermanë etj., kanë thënë që populli ynë vjen nga pellazgët, po dokumenta të nevojshme, që të vërtetojnë këtë prejardhje, akoma nuk ka. Mendimet e historianëve gjermanë mund t'i quajmë progresiste përsa i përket prejardhjes sonë nga pellazgët ...
Me sa kam lexuar unë shumë teza të tyre kanë dashur t'i hedhin poshtë, ndërsa ne, duke u nisur nga marksizëm-leninizmi, nuk mund të hedhim poshtë njerëz shumë të mësuar, idetë e të cilëve janë progresiste ..... Ne nuk e shtrojmë çështjen nga ana nacionaliste e nuk themi që kemi qënë më të kulturuararit në botë, ose më të kulturuar se helenët, por themi se tjetër është kultura dhe tjetër është lashtësia e një populli.
Konda na ka dërguar artikullin e një shkrimtari grek, që thotë se pellazgët kanë ndihmuar në zhvillimin e kulturës helenike etj.. Këtë dhe faktin që pellazgët janë paraardhësit e shqiptareve, shokët tanë është e zorshme ta hedhin poshtë, duke paraqitur si argument vetëm se këto i kanë thënë edhe të tjerë. Ne nuk themi se Konda është origjinal, por nuk jemi as të mendimit që këto të hidhen poshtë.
Përsa i përket qytetërimit ilir, ne kemi fakte dhe të tjera do të zbulojmë me vonë...Tezën që ne vijmë nga pellazgët nuk duhet ta hedhim, por ta studiojmë më tej. Detyra e historianëve tanë është që të gjejnë lidhjet dhe zhvillimin e mëtejshëm të pellazgëve me ilirët. Tani nuk shtrohet si më parë çështja e ekzistences së popullit shqiptar si komb, por problemi i prejardhjes duhet të zgjidhet shkencërisht, pra tezat që ngrihen të shpjegohen me dokumente. Ne nuk jemi specialistë, por mendime mund të shfaqim. Prandaj unë do të propozoja që teza, që ne vijmë nga pellazgët, duhet të studiohet e të argumentohet, sepse ky problem nuk është zgjidhur përfundimisht, ndërsa çështja e ilirëve si stërgjyshër të popullit shqiptar, është e provuar, megjithëse lidhja midis tyre, midis pellazgëve e ilirëve mbetet për t'u vërtetuar",
