18/06/2026
เวลาผ่านไปแถวรังสิต แล้วเจอสะพานไล่ไปทีละคลอง ตั้งแต่คลองหนึ่ง คลองสอง สาม สี่ เคยสงสัยกันมั้ยครับ ว่าตัวเลขคลองพวกนี้ รันไปถึงเลขที่เท่าไหร่?
ผมก็สงสัยเหมือนกัน เลยไปค้นคว้าหาข้อมูลมาฝาก 😆
เท่าที่ค้นหามาได้ เอาแค่คลองตัวเลขใน set ทุ่งรังสิต จะมีอยู่ 33 คลองครับ อันนี้นับเฉพาะที่เป็นเลขตัวเดียวไม่แยกย่อย พวกที่มี /1 /2 หรือ "คลองแอน" ที่คั่นอยู่ระหว่างคลองตัวเลขนะฮะ
----------
ทำไมแถวรังสิตถึงมีชื่อเรียกเป็นตัวเลขคลอง? หรือทำไมแปลงที่ดินในย่านนี้ถึงเป็นแนวยาวลึกเรียงตัวขนานไปกับคลองแทบทั้งหมด? คำตอบต้องย้อนกลับไปสมัยรัชกาลที่ 5 เลยครับ
----------
สมัยนั้นประเทศสยามของเราเริ่มเปิดประเทศค้าขายกับชาติมหาอำนาจ และ "ข้าว" ได้กลายเป็นสินค้าหลักของเรา ก็เลยเริ่มมีแนวคิดการพัฒนา "โครงการคลองรังสิต" เพื่อเปลี่ยนพื้นที่ทุ่งราบฝั่งตะวันออกของกรุงเทพฯ ปทุมธานี และนครนายก ซึ่งในอดีตยังเป็นพื้นที่รกร้างและน้ำท่วมเป็นประจำ ให้กลายเป็นพื้นที่เกษตรกรรมขนาดใหญ่ ถือเป็นหนึ่งในโครงการพัฒนาที่ดินขนาดใหญ่ที่สุดของประเทศในยุคนั้นเลย ครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 1.5 ล้านไร่
โครงการนี้ดำเนินการในรูปแบบที่รัฐ "ให้สัมปทาน" ให้เอกชนเป็นผู้ลงทุนขุดคลอง โดยผู้รับสัมปทานได้รับสิทธิ์ครอบครองและจัดสรรที่ดินสองฝั่งคลองเป็นผลตอบแทน ในระยะ 25-40 เส้น (1,000-1,600 เมตร) ลึกไปจากแนวคลอง แล้วแต่ขนาดของคลองนั้นๆ
จึงเกิดการแบ่งแปลงที่ดินเป็นแนวยาวลึก ตั้งฉากกับคลอง เพื่อให้ทุกแปลงมีหน้าคลองสำหรับสัญจร รับน้ำเพื่อการเพาะปลูก และขนส่งผลผลิตได้สะดวก นี่จึงเป็นสาเหตุที่ทุกวันนี้ หากมองจากภาพถ่ายดาวเทียม จะเห็นแปลงที่ดินในโซนรังสิต ธัญบุรี ลำลูกกา และหนองเสือ เรียงตัวเป็นเส้นยาวขนานไปกับแนวคลองอย่างเป็นระเบียบ ซึ่งเป็นร่องรอยการวางผังที่สืบทอดมาตั้งแต่กว่า 100 ปีก่อน
หัวใจของระบบคือ "คลองรังสิตประยูรศักดิ์" ที่รับน้ำจากแม่น้ำเจ้าพระยา ก่อนแตกแขนงเป็นคลองย่อยเรียงลำดับตั้งแต่คลอง 1 ถึงคลอง 33 เพื่อกระจายน้ำเข้าสู่พื้นที่เพาะปลูก ขณะเดียวกันยังมี "คลองหกวาสายบน (ซึ่งต่อมาพัฒนาเป็นส่วนหนึ่งของระบบคลองระพีพัฒน์)" ทางด้านเหนือ และ "คลองหกวาสายล่าง" ทางด้านใต้ ทำหน้าที่เป็นคลองสายหลักอีกสองแนว เชื่อมต่อกันเป็นโครงข่ายชลประทานขนาดใหญ่ที่สามารถทั้งส่งน้ำและระบายน้ำ โดยปลายระบบยังเชื่อมต่อไปยังพื้นที่นครนายก ก่อนระบายลงสู่ลุ่มแม่น้ำนครนายกและแม่น้ำบางปะกงผ่านคลองสายต่างๆ
----------
แม้วันนี้พื้นที่ส่วนใหญ่จะเปลี่ยนจากทุ่งนาเป็นมหาวิทยาลัย นิคมอุตสาหกรรม และหมู่บ้านจัดสรร แต่ชื่อ "คลอง 1–คลอง 33" ก็ยังคงเป็นเอกลักษณ์ของย่านรังสิต และทุกครั้งที่มองเห็นแปลงที่ดินทรงยาวเรียงตัวไปตามแนวคลอง ก็เหมือนได้เห็นมรดกจากการวางผังเมืองและระบบชลประทานอันล้ำสมัยของสยามเมื่อกว่าศตวรรษก่อน ซึ่งยังส่งอิทธิพลต่อรูปแบบการใช้ที่ดินของพื้นที่แห่งนี้มาจนถึงปัจจุบันครับ
----------
ซึ่งการที่เราได้ที่ดินเป็นบล็อกแนวลึกยาว 1–2 กิโลเมตรแบบนี้ ก็มีทั้งข้อดีและข้อเสีย ในอดีตอาจเหมาะกับการจัดการพื้นที่เกษตร เพราะทุกแปลงสามารถติดคลอง ใช้รับน้ำ สัญจร และขนส่งผลผลิตได้อย่างสะดวก แต่เมื่อพื้นที่เหล่านี้ค่อยๆ เปลี่ยนเป็นเมืองและที่อยู่อาศัย รูปทรงแปลงที่ดินกลับกลายเป็นข้อจำกัดในการพัฒนาพื้นที่ด้านใน ทำให้โครงการหมู่บ้านจัดสรรหลายแห่งต้องวางผังเป็นแนวลึกตามรูปแปลงที่ดิน มีทางเข้าออกหลักเพียงด้านเดียว และการเชื่อมต่อถนนระหว่างโครงการหรือระหว่างซอยทำได้ค่อนข้างยาก
ผลที่ตามมาคือ แม้ถนนสายหลักอย่างรังสิต-นครนายก ลำลูกกา หรือคลองหลวง จะมีหมู่บ้านและชุมชนอยู่เป็นจำนวนมาก แต่โครงข่ายถนนด้านในกลับไม่ค่อยเชื่อมถึงกัน การเดินทางจำนวนมากจึงต้องย้อนกลับออกมาถนนสายหลักก่อน แล้วจึงไปยังจุดหมาย
ทำให้การจราจรกระจุกตัวอยู่บนถนนไม่กี่สาย และเป็นหนึ่งในสาเหตุที่หลายพื้นที่ของรังสิตและปทุมธานีมักประสบปัญหารถติดในช่วงเวลาเร่งด่วนจนถึงทุกวันนี้ครับ 😀
----------
ว่าจะเขียนสั้นๆ พาไปดูแผนที่คลอง 1-33 ไปๆ มาๆ เขียนยาวอีกแล้ว 🤣🤣
