18/06/2026
Creating “Democracy Community Space” to Change “Customers” to “Citizens”
ในปัจจุบันผู้คนมักไปรวมตัวพบปะพูดคุยกัน และทำกิจกรรมต่าง ๆ ร่วมกัน ตามร้านคาเฟ่ ร้านหนังสืออิสระ อาร์ตสเปซ อาร์ตแกลเลอรี่ ฯลฯ ซึ่งสถานที่ต่างๆ เหล่านี้อาจให้นิยามในเรียกร่วมกันว่า “Community Space”
แต่ Community Space เหล่านี้ก็อาจมีความแตกต่างกันไป จะมีบาง Community Space ที่เป็นพื้นที่สาธารณะในการรวมตัวของผู้คนให้มาแลกเปลี่ยนพูดคุยกัน ในประเด็นสังคม และการเมือง ที่ทุกคนสามารถมีส่วนร่วมในการทำกิจกรรมร่วมกันเพื่อนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงต่างๆ อันเป็นพื้นฐานสำคัญในการส่งเสริมกระบวนการด้านประชาธิปไตย ในเรื่องสิทธิพื้นฐานในการแสดงความคิดเห็น และเสรีภาพในการแสดงออก ซึ่งเราให้คำนิยามเรียกพื้นที่สาธารณะเหล่านี้ว่า “Democracy Community Space (DCS)”
ในสมัยก่อนผู้คนมักไปรวมตัวพูดคุยกันในร้านชา-กาแฟ ที่มีอยู่ในชุมชนที่ต่าง ๆ ที่เราเรียกว่า “สภากาแฟ” ซึ่งถือได้ว่าเป็นพื้นที่ของการเมืองภาคประชาชน ที่มีความสำคัญในการเปิดพื้นที่ให้ประชาชนได้แลกเปลี่ยนความคิดเห็นทางสังคมและการเมือง
สภากาแฟจึงทำหน้าที่เป็นเวทีสาธารณะในระดับชุมชน ที่เอื้อต่อการสื่อสาร การวิพากษ์วิจารณ์นโยบายสาธารณะ และการรวมตัวกันของประชาชนเพื่อแสดงออกทางการเมือง ที่สะท้อนเจตจำนงของชุมชน และเป็นกลไกสำคัญในการเสริมสร้างประชาธิปไตยแบบมีส่วนร่วมในระดับท้องถิ่น
ในช่วงการเลือกตั้งผู้ว่าฯกทม. ที่จะจัดให้มีการเลือกตั้งในวันที่ 28 มิถุนายน 2569 นี้ ทาง Amnesty International Thailand จึงร่วมกันกับร้านหนังสืออิสระ และ Community Space ต่างๆ จำนวน 20 แห่งทั่วกรุงเทพมหานคร ได้มีการจัดแคมเปญรณรงค์ในเรื่องสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐานที่ประชาชนที่อาศัยอยู่ในกทม. ต้องการผลักดันให้เป็นวาระในการทำงานของผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานครคนต่อไป
หากเราย้อนไปดูประวัติศาสตร์การมีส่วนร่วมทางการเมืองของภาคประชาชน ก็ล้วนเกิดมาจากการพูดคุยแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกันในพื้นที่สาธารณะอย่าง “Democracy Community Space”
อย่างในประวัติศาสตร์การเมืองประเทศฝรั่งเศส ร้านกาแฟถือเป็นแหล่งพบปะของเหล่าปัญญาชน และเหล่านักปฏิวัติ ร้านกาแฟจึงเป็นสถานที่สำคัญทางการเมือง โดยการปฏิวัติฝรั่งเศสก็ปะทุขึ้นจากร้านกาแฟแถบ Palais Royal และ นักสังคมนิยม Jean Jaurès ถูกประหารในร้านกาแฟวันก่อนวันเริ่มต้นสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง การอภิวัฒน์ประชาธิปไตยในสยามก็ก่อตัวขึ้นในร้านกาแฟเช่นกัน
ท่านผู้หญิงพูนสุข พนมยงค์เล่าว่า “เมื่อครั้งที่นายปรีดีเป็นนักศึกษา เคยมาเดินเล่นและพูดคุยปัญหาบ้านเมืองกับเพื่อนคนหนึ่ง บางวัน ข้าพเจ้ากับนายปรีดีออกจากห้องสมุด Sainte-Geneviève แล้ว ก็มา นั่งเล่นที่ร้านกาแฟ Café Select มุมถนน Rue des Ecoles ตัดกับ ถนน Boulevard Saint-Michel ใกล้ๆ กับพิพิธภัณฑ์ Cluny นายปรีดีเล่า ให้ข้าพเจ้าฟังว่าที่ร้านกาแฟนี้ นายปรีดีและเพื่อนๆ ร่วมกันคิดเปลี่ยน แปลงการปกครอง ปรารถนาให้สยามประเทศมีรัฐธรรมนูญ มีรัฐสภา มีเสรีภาพและประชาธิปไตย”
ที่ผ่านมามีหลายครั้งที่มีการจัดกิจกรรมรณรงค์เพื่อแสดงความคิดเห็นทางสังคมและการเมืองในพื้นที่สาธารณะทั่วไป ที่ควรเป็นของสาธารณชนจริงๆ แต่กลับถูกหน่วยงานที่รับผิดชอบดูแลพื้นที่สาธารณะนั้น ปฏิเสธไม่ให้มีการใช้พื้นที่
เช่น การถูกยกเลิกการจัดงาน People’s Fair ที่ตลาดตะลักเกี้ยะ ที่มีกำหนดจะจัดขึ้นในวันที่ 29 พฤศจิกายน 2568 ที่บริเวณพิพิธตลาดน้อย จากความกังวลใจของกรมธนารักษ์ซึ่งทำหน้าที่ดูแลพื้นที่
หรืออย่างล่าสุดที่มีการจัดกิจกรรม “วิ่ง สู้ ฝุ่น” และจัดวงพูดคุยกันในเรื่องพรบ.อากาศสะอาด หลังจบการวิ่ง ในวันที่ 26 เมษายน 2569 ที่ผ่านมา ก็ถูกเจ้าหน้าที่ที่ดูแลพื้นที่สวนลุมพินี มาแจ้งให้เอาป้าย BIB ที่ติดไว้ที่เสื้อ ที่แสดงข้อความรณรงค์ออก
ทำให้ “Democracy Community Space (DCS)” จึงนับเป็นพื้นที่สำคัญอีกส่วนหนึ่ง นอกเหนือจากพื้นที่สาธารณะโดยทั่วไป สำหรับในการใช้จัดกิจกรรมที่ให้เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นในประเด็นต่าง ๆ ซึ่งเป็นส่วนสำคัญต่อการขับเคลื่อนสังคมที่เราทุกคนใฝ่ฝัน
สิ่งที่อาจารย์เสกสรรค์ ประเสริฐกุล ได้เขียนไว้
หนังสือ “การเมืองภาคประชาชนในระบอบประชาธิปไตย”
“การเมืองภาคประชาชนเป็นเรื่องของการใช้สิทธิพื้นฐานในระบอบการเมืองเปิด ซึ่งหมายถึงว่าระบอบการเมืองที่จะรองรับสิ่งนี้ได้จำเป็นต้องมีเงื่อนไขอย่างน้อยสองประการ คือ
1) จะต้องมีการดำรงอยู่ของพื้นที่สาธารณะ (Public Space) สำหรับการแสดงความเห็นอย่างเสรีของสาธารณชน อันได้แก่ เสรีภาพของสื่อมวลชน เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นของปัจเจกบุคคลหรือหมู่คณะในเรื่องที่เกี่ยวข้องกับผลประโยชน์ของส่วนรวมและลักษณะถูกผิดดีชั่วในสังคมการเมือง
2) จะต้องมีการยอมรับโดยกฎหมายถึงสิทธิในการดำเนินกิจกรรมทางการเมืองของประชาชนหมู่เหล่าต่างๆ ที่กระทำโดยสันติ ตั้งแต่สิทธิในการประชุม การชุมนุมประท้วง ไปจนถึงการนัดหยุดงาน หรือการปฏิเสธคำสั่งรัฐ”
ความจำเป็นของ “Democracy Community Space” ในบทบาทพื้นที่สาธารณะ ก็ได้มีการกล่าวไว้ใน
หนังสือ “ฮาเบอร์มาส - มนุษย์กับพื้นที่สาธารณะ” ว่า
“…การสถาปนาสิทธิพลเมืองช่วงต้นศตวรรษที่ 18 ให้การรับรองเสรีภาพส่วนบุคคลในการชุมนุม และการแสดงออก รวมทั้งการเกิดขึ้นของหนังสือพิมพ์อิสระ ทำให้เกิดพื้นที่ทางกายภาพ เช่น ร้านกาแฟ เสวนาสโมสร และวารสารด้านวรรณกรรม ที่ซึ่งพลเมืองถกเถียงพูดคุยสาธารณะได้อย่างเสรี สถานที่เหล่านี้คือเวทีที่ผู้คนมารวมตัวกันและมีส่วนร่วมอย่างสมัครใจโดยเสรีในการถกเถียงพูดคุยสาธารณะ พื้นที่เหล่านี้มีลักษณะที่เป็นอิสระและเอกเทศในสองนัย คือ การเข้าร่วมเป็นไปโดยสมัครใจ และเวทีเหล่านี้ค่อนข้างเป็นอิสระจากระบบการเมืองและเศรษฐกิจ…”
“…พื้นที่สาธารณะควรทำหน้าที่วิพากษ์และสร้างความชอบธรรมแก่ระบบเศรษฐกิจและการเมืองให้ลึกซึ้ง ครอบคลุม และต่อเนื่อง…”
สำหรับในเรื่องการแสดงจุดยืนทางการเมืองอาจเป็นที่กังวลใจของผู้ประกอบการหลายๆคน แต่ในงานวิจัยชิ้นสําคัญที่ Miller นําเสนอ คือ การเชื่อมโยงระหว่างบทบาทผู้บริโภคกับพลเมืองเพื่อสร้างสิ่งที่ เรียกว่า “พลเมือง-ผู้บริโภค” (citizen-consumer) ซึ่งตรงข้ามกับแนวคิดผู้บริโภคที่มีอธิปไตยที่เน้นความพึงพอใจส่วนบุคคล
พลเมือง-ผู้บริโภคคือบุคคลที่ตัดสินใจซื้อโดยคํานึงถึงผลประโยชน์ส่วนรวมและมองการบริโภคว่าเป็นการแสดงจุดยืนทางการเมือง ท้าทายวัฒนธรรมการบริโภคร่วมสมัยที่มองการบริโภคเป็น กิจกรรมส่วนตัวที่แยกจากพื้นที่สาธารณะ (อ้างอิงจาก : Miller, L. J. (2006). Reluctant capitalists: Bookselling and the culture of consumption. University of Chicago Press.)
ในทางปฏิบัติที่เกิดขึ้นจริงในสหราชอาณาจักร คือ เกิดการร่วมตัวกันเป็นเครือข่ายความร่วมมือของร้านหนังสืออิสระ และสำนักพิมพ์ในสหราชอาณาจักร (UK) ที่ขับเคลื่อนด้วยอุดมการณ์ทางการเมือง สังคม และสิ่งแวดล้อม โดยกลุ่มนี้ก่อตั้งขึ้นในปี 2010 เพื่อเป็นพื้นที่สนับสนุนร่วมกันในยุคที่ร้านหนังสืออิสระต้องเผชิญกับความท้าทายรอบด้าน ทั้งจากกลุ่มทุนยักษ์ใหญ่ ระบบการค้าออนไลน์ และความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ ในนามกลุ่มที่ชื่อว่า Alliance of Radical Booksellers
นิยามคำว่า "Radical" (ถอนรากถอนโคน / หัวก้าวหน้า)
จุดร่วมที่ทำให้ร้านหนังสือมารวมตัวกันในพันธมิตรนี้ ไม่ใช่แค่การขายหนังสือเพื่อผลกำไร แต่หนังสือในร้านและตัวตนของพวกเขาจะถูกขับเคลื่อนด้วยประเด็นที่ท้าทายโครงสร้างสังคมเดิม เช่น
- แนวคิดทางการเมือง : สังคมนิยม (Socialism), อนาธิปไตย (Anarchism), มาร์กซิสต์ (Marxism)
- การขับเคลื่อนทางสังคม: สิทธิสตรี (Feminism), ความหลากหลายทางเพศ (LGBTQ+), การต่อต้านการเหยียดเชื้อชาติ (Anti-racism), สิ่งแวดล้อม, สันติภาพ, นิเวศวิทยา, วัฒนธรรมทางเลือก และขบวนการเคลื่อนไหวระดับรากหญ้า
บทบาทของร้านหนังสือที่เป็นมากกว่าที่ขายหนังสือ
สำหรับสมาชิกของ ARB ร้านหนังสือถูกมองเป็น
"พื้นที่ทางวัฒนธรรมและการเมืองของชุมชน" (Community & Activist Hubs) เป็นที่จัดงานเสวนา เปิดตัวหนังสือ แหล่งพบปะของนักกิจกรรม (Activists) และพื้นที่ปลอดภัยสำหรับคนชายขอบ
ร้านดังๆ ในเครือข่ายนี้ที่เป็นที่รู้จักกันดี เช่น Gay’s The Word (ร้านหนังสือ LGBTQ+ แห่งแรกในสหราชอาณาจักร) และ New Beacon Books (ร้านหนังสือและสำนักพิมพ์ของคนผิวดำแห่งแรกในสหราชอาณาจักร)
แนวคิดหลักของ Alliance of Radical Booksellers (ARB) คือ ความเชื่อที่ว่า "หนังสือเปลี่ยนคน และคนเปลี่ยนโลกได้" โดยมุ่งเน้นการเป็นพื้นที่ทางกายภาพสำหรับการจัดกิจกรรม แลกเปลี่ยนแนวคิด และขับเคลื่อนประเด็นทางสังคม
แนวคิดและอุดมการณ์หลักของ ARB ประกอบด้วย
- การกระจายความรู้ที่เท่าเทียม: เชื่อว่าการเข้าถึงแนวคิด ทฤษฎี และประวัติศาสตร์ไม่ควรจำกัดอยู่แค่ในห้องสมุดมหาวิทยาลัย แต่ควรเปิดกว้างให้ทุกคนเข้าถึงได้อย่างอิสระ
- การขับเคลื่อนความยุติธรรมในสังคม: ร้านหนังสือสมาชิกมักให้ความสำคัญกับวรรณกรรมและประเด็นที่หลากหลาย เช่น สังคมนิยม, อนาคตนิยม (Anarchism), สิ่งแวดล้อม, สิทธิสตรี (Feminism), ต่อต้านการเหยียดเชื้อชาติ (Anti-racism) และความหลากหลายทางเพศ
- การต่อต้านทุนนิยมผูกขาด: จัดตั้งขึ้นเพื่อช่วยเหลือซึ่งกันและกันในกลุ่มร้านหนังสือขนาดเล็ก ให้สามารถแข่งขันและต้านทานอิทธิพลจากยักษ์ใหญ่อย่าง Amazon ที่มักกดราคาหนังสือ
- การเป็นพื้นที่ชุมชน (Community Hub): ร้านหนังสือในเครือข่ายไม่เพียงแต่ขายหนังสือ แต่ยังทำหน้าที่เป็นพื้นที่จัดเวทีเสวนา นัดหมายทางการเมือง และเป็นศูนย์กลางของกลุ่มเคลื่อนไหวรากหญ้า
นอกจากนี้ ARB ยังเป็นผู้จัดงาน London Radical Bookfair และเป็นผู้ริเริ่มมอบรางวัลวรรณกรรมเพื่อสังคม เช่น รางวัลหนังสือเด็ก Little Rebels
“อำนาจใด…จะยิ่งใหญ่…ไปกว่าอำนาจประชาชน
ตระกูลใด…จะศักดิ์สิทธิ์…ไปกว่าชีวิตประชาชน”
-ส่วนหนึ่งจากเนื้อเพลงรวมตัวประชาชน วงสามัญชน-
“คนเรา…แพ้ชนะบางทีไม่ใช่เรื่องสำคัญ
ที่สำคัญ คือ ภายใต้เงื่อนไขเสียเปรียบ
เราได้ต่อสู้ถึงที่สุดแล้วหรือยัง”
-เสกสรรค์ ประเสริฐกุล-
